«Όλαι αι προετοιμασίαι ετελείωσαν διά την μεγάλην επίθεσιν του Σκρα ντι λέγκεν, που σημαίνει στα αρβανίτικα “λίκνον των βράχων” στα δε βουλγάρικα “Γκολέμα γιαραμιτίτσε”, δηλαδή “Μεγάλη πέρδικα”.
Την παραμονήν της μάχης του Σκρα ήρχισεν βομβαρδισμός τριακοσίων πυροβόλων των βουλγαρικών χαρακωμάτων. Επί είκοσι τέσσερις ώρες βομβαρδίζονταν τα εχθρικά χαρακώματα. Τα βουνά εσείοντο εκ βάθρων».
Ό,τι συμβαίνει στη Γιουγκοσλαβία σήμερα δεν είναι κάτι το καινούργιο. Αν διαβάσει κανείς τα “Απομνημονεύματα” του Σοφοκλή Πολυχρονιάδη, ίσως νομίσει ότι διαβάζει μια εφημερίδα των ημερών μας, με πλούσιο και σπάνιο φωτογραφικό υλικό και αναλυτικούς χάρτες.
Ο Σοφοκλής Πολυχρονιάδης έζησε από κοντά τόσο τους Βαλκανικούς Πολέμους όσο και τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στους Βαλκανικούς μάλιστα πολέμησε στον τουρκικό στρατό, αφού την περίοδο εκείνη ζούσε στη Μικρά Ασία. Δεν το έβαλε, όμως, κάτω και έκανε το παν για να βρεθεί στον ελληνικό στρατό, κάτι που με πολλούς κόπους πέτυχε.
Οι αναμνήσεις του απ’ αυτούς τους πολέμους ρίχνουν άπλετο φως σε λεπτομέρειες που σκόπιμα ή μη παρέλειψαν οι τότε ιστορικοί, όπως η καθημερινή ζωή των στρατιωτών στα πεδία των μαχών, στοιχεία από περιοχές που αποτέλεσαν σταθμό κάποιας πορείας, η συμπεριφορά ανθρώπων διαφορετικών εθνοτήτων και θρησκειών. Οι λεπτομέρειες και οι περιγραφές είναι όμως που καθηλώνουν τον αναγνώστη και καθρεφτίζουν και τη δική μας εποχή, όπου στην “πυριτιδαποθήκη” της Ευρώπης, τα Βαλκάνια, η Ιστορία επαναλαμβάνεται. Παράλληλα, μέσα από χάρτες και σπάνιες φωτογραφίες ταξιδεύουμε νοερά στις περιοχές όπου απλώθηκαν τα πολεμικά μέτωπα.
“Τα φοβερά συμβάντα στη δύστυχη πρώην Γιουγκοσλαβία μού κίνησαν ζωηρό το ενδιαφέρον για να ανασύρω από το αρχείο μου τα απομνημονεύματα-μαρτυρίες του πατέρα μου”, σημειώνει ο Αθανάσιος Σ. Πολυχρονιάδης. “Τα χειρόγραφά του αυτά τα διάβαζα με συγκίνηση και πάρα πολύ ενδιαφέρον. Τα χειρόγραφα αυτά δεν είναι όμως ιδιωτική υπόθεση, γι’ αυτό θέλω να τα φέρω στο φως της δημοσιότητας. Μου δημιούργησαν το βάρος του χρέους στη μνήμη εκείνου, που με υπομονή κι επιμονή φρόντισε να τα καταγράψει και να μας τα παραδώσει, σαν ιερή παρακαταθήκη”.
Από την ανάγνωση των “Απομνημονευμάτων” του Σ. Πολυχρονιάδη (την επιμέλεια των οποίων κάνει ο γιος του, Αθανάσιος Σ. Πολυχρονιάδης και προλογίζει ο βουλευτής και πρ. υπουργός Γιάννης Καψής) θα βγουν αρκετά συμπεράσματα ώστε να δούμε τι ακριβώς συνδέει το παρελθόν με το παρόν. Αναζητήστε το βιβλίο σε όλα τα μεγάλα βιβλιοπωλεία και στις εκδόσεις “ΕΝΤΟΣ”.

“Είναι χαρακτηριστικό για τον τρόπο γραφής της Φόρτους το σημείο που διηγείται τι σκεφτόταν μέσα στα ερείπια του γερμανικού στρατηγείου, όπου το οξυγόνο ήταν λιγοστό, περιμένοντας ακόμη και το θάνατο με το σύντροφό της: “Το ερώτημα που με βασάνιζε ήταν το αν θα ξέρουν μετά τη νίκη ότι εδώ πεθάναμε, μέσα στο καταφύγιο. Θα ξεθάψουν ή όχι αυτά τα συντρίμμια; Ας πούμε ότι θα μας ανακαλύψουν… Με γερμανική στολή και χαρτιά γιατρού ταγματάρχη και με το όνομα Κατρίν Σμιθ… Αυτή η άτυχη Κατρίν μπορεί να έχει και συγγενείς στη Γερμανία… Ο λοχαγός, λοιπόν, έχει καλύτερη τύχη. Διαθέτει δικά του αυθεντικά χαρτιά… Την έχει καλύτερα… Τι ανοησία, λες και σαν να είναι καλύτερα να πεθαίνει κανείς έχοντας το δικό του όνομα κι όχι ξένο”.
Δεν θα ήταν υπερβολή ο παραλληλισμός των απομνημονευμάτων της Μαρίας Φόρτους με την Ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης του 20ού αιώνα: Παράνομη δράση στην τσαρική Ρωσία, ενεργός συμμετοχή στην Οκτωβριανή Επανάσταση και σε δύσκολες αποστολές στη διάρκεια του Σοβιετικού Εμφυλίου που ακολούθησε.
Παρούσα και στον Ισπανικό Εμφύλιο, στην πρώτη γραμμή των Δημοκρατικών, πλάι στον Καταλανό σύζυγό της Ραμόν Κασανέλλας-Λουκ, ο οποίος δολοφονήθηκε μερικά χρόνια αργότερα, όπως και το μοναχοπαίδι τους, ο Ραμόν Φλορεάλ.
Οι απίστευτες κι όμως αληθινές περιπέτειες κι επιτυχίες της στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, την κατέστησαν θρύλο στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, ακόμη και ηρωίδα βραβευμένης κινηματογραφικής ταινίας.
Επικεφαλής του “αόρατου μετώπου”, δηλαδή των μαχών στα ερτζιανά των εχθρικών μετόπισθεν, η Μ. Φόρτους αναγκαζόταν να ρίχνει κυριολεκτικά στο στόμα του λύκου τους πιο εκπαιδευμένους και συνειδητοποιημένους τηλεγραφητές, αγγελιοφόρους, ανιχνευτές, άνδρες και γυναίκες. Η ταγματάρχης και ο άνθρωπος, το χρέος και το συναίσθημα σε μια διαρκή πάλη, σε μία ζωντανή περιγραφή, που αποδίδεται με χιούμορ και απλά λόγια.
Σε κάθε περίπτωση, το βιβλίο της Μαρίας Φόρτους “Μια γυναίκα στα… ίχνη του εχθρού” αποτελεί ένα ντοκουμέντο μεγάλης ιστορικής αξίας.

«Πρωτομαγιά 1937. Σήμερα η φασιστική Ελλάδα γιορτάζει επίσημα την Πρωτομαγιά σαν ημέρα εργασίας. Τι ειρωνεία και τι ξετσιπωσιά! Η εργατική τάξη, που τα καλύτερά της στελέχη σαπίζουν στις φυλακές και τα ξερονήσια, και που ακόμα αχνίζει το αίμα των εργατών της Θεσσαλονίκης, που χύθηκε στους δρόμους από τις δολοφονικές σφαίρες της φασιστικής Ελλάδας, καλείται από τους δολοφόνους της να συνεορτάσει μαζί τους».
Ο Κώστας Γαβριηλίδης, μία από τις κορυφαίες μορφές του αγροτο-εργατικού κινήματος και της Αριστεράς στην Ελλάδα του μεσοπολέμου και της Εθνικής Αντίστασης, καταθέτει το προσωπικό του «Ημερολόγιο της Ανάφης στη Δικτατορία του Μεταξά».
Πρόεδρος της κοινότητας Κοκκινιάς Κιλκίς, Πρόεδρος της Ένωσης Γεωργικών Συνεταιρισμών Κιλκίς, Δήμαρχος Κιλκίς, βουλευτής και Γενικός Γραμματέας του Αγροτικού Κόμματος, συνιδρυτής του ΕΑΜ, υπουργός Γεωργίας στην «Κυβέρνηση του Βουνού», γραμματέας και βουλευτής της ΕΔΑ, ο Κώστας Γαβριηλίδης έδωσε το παρών σε όλους τους αγώνες και τις δοκιμασίες του λαϊκού κινήματος. Για τη δράση του αυτή γνώρισε το εκδικητικό πρόσωπο της εξουσίας: εξόριστος στην Ανάφη στη μεταξική δικτατορία, κρατούμενος στις φυλακές Κέρκυρας και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης Τρικάλων και Λάρισας στη γερμανική Κατοχή, εξόριστος από το 1947 στην Ικαρία, τη Μακρόνησο και τον Αη-Στράτη, όπου άφησε την τελευταία του πνοή το Σεπτέμβρη του 1952.
Εκατό χρόνια μετά τη γέννηση του Κώστα Γαβριηλίδη και σαράντα πέντε χρόνια μετά το θάνατό του, τα παιδιά του έδωσαν στη δημοσιότητα το προσωπικό του ημερολόγιο από την εξορία στην Ανάφη στα μαύρα χρόνια της δικτατορίας του Μεταξά. Πρόκειται για ένα ζωντανό ιστορικό ντοκουμέντο που περιγράφει την πορεία προς την 4η Αυγούστου, το κυνήγι των «αντιφρονούντων», τη ζωή και τη δράση των εξόριστων και των παράνομων λαϊκών αγωνιστών.
Το μοναδικό ντοκουμέντο «Το Ημερολόγιο της Ανάφης στη δικτατορία του Μεταξά» του Κώστα Γαβριηλίδη διατίθεται σε όλα τα μεγάλα βιβλιοπωλεία και τις εκδόσεις “ΕΝΤΟΣ”.